مصطفى النوراني الاردبيلي
307
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى )
زرنيخ ، زرنيق ، زرنى ، جسمى است معدنى و آن عبارت است از تركيب گوگرد و ارسنيك كه در اصطلاح شيمى آن را سولفور ارسنيك مىگويند و بر دو نوع است : 1 - زرد : كه عبارت است از تركيب سه ظرفيتى ارسنيك با گوگرد ، رنگ آن زرد است و در نقاشى براى تهيه رنگ زرد و سبز ( مخلوط با آبى پروس ) به كار مىرود و همچنين در تهيه واجبى ( نوره ) از آن استفاده مىكنند . 2 - قرمز كه عبارت است از تركيب دو ظرفيتى ارسنيك و گوگرد . رنگ آن قرمز است و در نقاشى مصرف دارد . « 1 » ماليدن زرنيخ با آهك بر شكم و كمر نافع اسهال كهنه است . از مخلوط زرنيخ و شير و گوگرد و سندروس مادهاى به دست مىآيد كه خوراك آن با شير بسيار مقوى است . « 2 » دكتر فاضل موسوى مىگويد : زرنيخ با آهك جهت ازاله مو به نام داروى حمام مىباشد نيز در تركيبات خارجى با حب القراب ، اذاراقى و فوسفورس دارويى مقوّى و مشهّى بسيار مفيد تجربه شده است . چون از آن موشها مىميرند ، آن را مرگ موش مىگويند . « 3 » زرنيخ سمى معدنى است كه با آهن و گوگرد مخلوط شده ، يافته مىشود و به لحاظ رنگ آن ، چند قسم مىباشد : بلورى ، شيرى ، نوع بلورى آن بيشتر و زودتر در آب حل مىشود و چون آن را بشكنند از آن بوى سير مىآيد . رنگ سفيد ، زرد ، سياه و سرخ . خواص : مقوى باه و بدن ، دافع امراض بلغمى و بادى مصفى خون و دافع هميات . مقوى براى كم خونها است و در امراض لقوه و فلج و عرق النساء داده مىشود . اكّال است . طلايش نافع دانههاى بواسير است . با روغن مخلوط كرده براى قوت باه بر ذكر طلا مىشود . دودش قاتل است . خودش هم سم قاتل است . « 4 »
--> ( 1 ) - فرهنگ فارسى ، دكتر معين ، ج 2 ، ص 1737 . ( 2 ) - حكيم اسفنديارى . ( 3 ) - تحفه حكيم ، ص 166 . ( 4 ) - المفردات ، ص 308 .